Một câu chuyện, một chút chiêm nghiệm trong những buổi tản bộ – nơi tôi ghi lại những điều quan sát được từ mọi người xung quanh, và đôi khi cũng là những điều tôi nhận ra cho chính mình.
Bước vào thang máy, mười người đứng cạnh nhau nhưng gần như không ai nhìn ai. Không ai nói chuyện. Những khuôn mặt cúi xuống, ánh sáng từ màn hình điện thoại hắt lên từng gương mặt.
Vuốt vuốt…
Trong quán cà phê, hai người ngồi đối diện nhau nhưng mỗi người cầm một chiếc điện thoại. Thi thoảng họ ngẩng lên nói với nhau vài câu, rồi rất nhanh lại trở về trạng thái quen thuộc: cúi xuống màn hình.
Vuốt vuốt…
Trong nhà hàng, nhân viên chạy tới, khách vừa vào gọi món. Đó là khoảnh khắc hiếm hoi hai con người thực sự giao tiếp với nhau. Rồi người bê đồ ăn, người dọn bàn, xong việc lại ngồi một góc cúi nhìn điện thoại. Khách cũng vậy, đang cúi mặt bấm nhanh, có người xem đến đoạn căng thẳng còn mím chặt môi.
Vuốt vuốt…
Ngoài công viên, trên xe buýt, trong phòng chờ bệnh viện, ngoài sân bay, trước giờ họp, sau giờ làm, trước khi đi ngủ và ngay khi vừa thức dậy. Người trẻ vuốt, người già vuốt, người giàu vuốt, người nghèo vuốt, nhân viên vuốt, ông chủ cũng vuốt. Thi thoảng có người dừng lại vài giây, gõ một dòng chữ, rồi lại nhanh chóng trở về trạng thái quen thuộc.
Vuốt vuốt…
Có lẽ chưa bao giờ trong lịch sử, con người tiếp nhận nhiều thông tin như hôm nay. Nhưng có lẽ cũng chưa bao giờ chúng ta bỏ qua thông tin nhanh đến thế.
Một video không hấp dẫn trong ba giây: vuốt.
Một bài viết hơi dài: vuốt.
Một quan điểm trái với suy nghĩ của mình: vuốt.
Một câu chuyện cần thời gian để hiểu: cũng vuốt.
Dần dần, chúng ta không chỉ vuốt màn hình, mà bắt đầu vuốt qua cả những điều đáng lẽ phải dừng lại để suy ngẫm.
Trong một quán cà phê, vài người đang tranh luận về một vấn đề xã hội. Một người vừa giải thích được vài câu thì người khác đã cắt ngang: “Nói nhiều thế, tóm lại là gì?”
Nhưng có những vấn đề không thể có “ý chính” trong ba câu. Một sự kiện có nguyên nhân, bối cảnh, dữ kiện và nhiều góc nhìn khác nhau. Có những điều đúng trong hoàn cảnh này nhưng lại sai trong hoàn cảnh khác. Thế nhưng bộ não chúng ta ngày càng thích những câu trả lời đơn giản: đúng hay sai, tốt hay xấu, ủng hộ hay phản đối, thích hay không thích.
Những khoảng màu xám của tư duy dần biến mất.
Trong một cuộc họp, một người cố gắng giải thích vì sao công việc thất bại. Anh nói về con người, quy trình, dữ liệu, thời điểm và những quyết định đã diễn ra suốt nhiều tháng. Nhưng cuối cùng, có người hỏi: “Tóm lại là lỗi của ai?”
Một vấn đề phức tạp của cả hệ thống rốt cuộc bị rút xuống thành nhu cầu tìm ra người đúng và người sai.
Có lẽ tư duy của chúng ta cũng đang dần giống những video ngắn: nếu vài giây đầu chưa thể kết luận thì bỏ qua, nếu lập luận hơi dài thì bỏ qua, nếu phải suy nghĩ nhiều cũng bỏ qua.
Vuốt.
Trên mạng xã hội, một đoạn video hai mươi giây có thể khiến hàng nghìn người phán xét một con người đã sống bốn mươi năm. Người ta không cần biết chuyện gì xảy ra trước đó, không cần biết đoạn sau là gì, không cần biết video có bị cắt hay không, cũng không cần biết người trong câu chuyện đã trải qua điều gì.
Xem. Phán xét. Bình luận.
Vuốt.
Một người đọc tiêu đề nhưng không đọc bài viết. Một người xem vài bình luận rồi nghĩ mình đã hiểu toàn bộ vấn đề. Một người nghe một câu nói mà không cần biết bối cảnh. Một người dùng ba chữ “bạn sai rồi” để kết thúc một cuộc tranh luận vốn cần hàng chục dữ kiện.
Chúng ta đang sống trong thời đại mà thông tin ngày càng nhiều, nhưng thời gian dành cho mỗi thông tin ngày càng ít. Người ta biết rất nhiều thứ nhưng hiểu đến tận cùng rất ít thứ. Người ta phản ứng rất nhanh, nhưng suy nghĩ ngày càng ngắn.
Rồi AI xuất hiện.
Rất nhanh, con người nhận ra AI có thể làm thay rất nhiều việc. Muốn viết một bài, nhập vài chữ, AI viết. Muốn kể một câu chuyện, nhập vài chữ, AI kể. Muốn viết về tình yêu, thất bại, cha mẹ, lòng biết ơn hay sự mất mát, AI cũng viết được.
Người tạo nội dung đôi khi thậm chí không cần thực sự trải qua điều mình đang viết. Một người chưa từng yêu sâu sắc vẫn có thể đăng một bài rất hay về tình yêu. Một người chưa từng thất bại vẫn có thể viết những dòng đầy triết lý về thất bại. Một người chưa từng ngồi bên giường bệnh của cha mẹ vẫn có thể tạo ra một bài viết khiến hàng nghìn người xúc động.
Chỉ cần vài thao tác.
Vuốt vuốt… chọn.
Vuốt vuốt… sửa.
Vuốt vuốt… đăng.
AI khiến nội dung nhanh hơn, gọn hơn, dễ hiểu hơn, mạch lạc hơn, và cũng thừa thãi hơn. Nó khiến kẻ ít học trông như người có tri thức, và khiến người có tri thức tưởng mình kém cỏi.
Nhưng…
Nếu AI làm toàn bộ quá trình suy nghĩ, vậy người tạo ra nội dung đã thực sự suy nghĩ điều gì? Nếu AI kể toàn bộ câu chuyện, vậy người đăng câu chuyện ấy đã thực sự trải nghiệm điều gì? Nếu cảm xúc cũng được tạo tự động, liệu người viết có còn phải đi qua những tháng năm đủ dài để tạo nên cảm xúc ấy hay không?
Một bài viết có thể hoàn hảo, nhưng người tạo ra nó có thể chẳng trưởng thành thêm chút nào.
Và điều đáng sợ hơn không nằm ở AI, mà nằm ở việc con người quen với sự tiện lợi ấy đến mức bắt đầu giao luôn quá trình tư duy của mình cho máy.
Bộ não dần trở thành một chiếc công tắc đúng, sai, tốt, xấu, thích, ghét.
Một con người phức tạp được rút thành một nhận xét. Một cuộc đời được rút thành một video. Một vấn đề xã hội được rút thành một câu slogan. Một nỗi đau được rút thành vài giây cảm xúc.
Ta thấy một người gặp nạn, ta xúc động, rồi vuốt.
Một đứa trẻ khóc, ta thương, rồi vuốt.
Một câu chuyện đau lòng, ta phẫn nộ, rồi vuốt.
Vài giây sau, một video hài xuất hiện và ta lại bật cười.
Nỗi buồn chưa kịp trở thành sự cảm thông thì đã bị một cú vuốt kéo đi.
Cảm xúc của con người cũng bắt đầu ngắn lại.
Và lúc ấy, xuất hiện một nghịch lý rất kỳ lạ. AI đang được huấn luyện để giống con người hơn: phải hiểu bối cảnh, phải lập luận, phải giải thích nhiều chiều, phải dùng những từ ngữ mềm mại hơn, phải thử nhìn vấn đề từ góc độ của người đối diện.
AI đang học cách nói dài hơn, trong khi con người muốn mọi thứ ngắn hơn.
AI học cách lập luận, còn con người ngày càng muốn kết luận.
AI học cách dùng ngôn ngữ có cảm xúc, còn con người giao tiếp bằng vài chữ, một biểu tượng, một nút thích, một nút giận dữ.
AI cố gắng tìm thêm bối cảnh trước khi trả lời, còn con người đôi khi chỉ cần vài giây để phán xét một người.
Một nghịch lý nghe có vẻ vô lý bắt đầu hiện ra: AI đang học cách trở nên con người hơn, còn con người lại đang tự rút gọn mình thành những cỗ máy nông cạn, vô cảm.
Liệu có một ngày AI sẽ biết cách diễn đạt sự cảm thông với nỗi đau của con người tốt hơn chính con người hay không? Không phải vì AI rồi sẽ biết đau, không phải vì AI rồi sẽ có nước mắt, cũng không phải vì AI rồi sẽ có một trái tim, mà vì chúng ta sẽ không còn đủ thời gian để ngồi lại với nỗi đau của nhau.
Thời gian vẫn trôi. Dòng xe vẫn tiếp tục di chuyển.
Một người đàn ông đang lái xe. Con đường phía trước khá thoáng, chiếc điện thoại bên cạnh vô lăng vẫn sáng lên.
Anh liếc điện thoại.
Vuốt.
Một video đang chạy. Không thích.
Vuốt.
Một video AI rác khác hiện lên. Anh xem, rồi vuốt. Vẫn là những video nhảm nhí. Vuốt thêm một cái, xem, rồi lại vuốt… Vuốt để tìm một điều gì đó mà chính anh cũng không biết là gì. Cứ mải mê tìm một cảm xúc nhưng không thể chạm tới trái tim. Không một nụ cười, không một rung động. Anh vẫn mải mê vuốt.
Vuốt vuốt…
RẦM!
Một tiếng va chạm khủng khiếp xé toạc con đường. Tiếng phanh rít lên, tiếng kính vỡ vụn, tiếng người la hét lạc giọng. Chiếc điện thoại văng khỏi tay và trượt dài trên mặt đường.
Màn hình vẫn sáng.
Video ngắn vẫn tự động trôi.
Xung quanh hỗn loạn, là tiếng gào tiếng bàn tay run rẩy nhưng trên chiếc màn hình nhỏ ấy, thế giới vẫn bình thản nhảy múa. Chỉ có điều, người vừa cầm chiếc điện thoại ấy có thể sẽ không bao giờ còn cơ hội để vuốt thêm một lần nào nữa.
Vuốt vuốt…
Chúng ta là một xã hội vuốt vuốt.
Xin đừng để đến khi màn hình còn sáng, mà người bên cạnh đã không còn ở lại
Tác giả: CTO Tuân Nguyễn
